PH Artichoke: 72 liście i restauracja w Kopenhadze

Dlaczego lampa wisząca złożona z kilkudziesięciu metalowych liści w ogóle nie oślepia? PH Artichoke odpowiada na to geometrią, a nie ornamentem, a samą geometrię obliczono dla jednej konkretnej sali jadalnej w Kopenhadze w 1958 roku. Poniżej: skąd wziął się ten projekt, jak pracują liście i co się zmienia, gdy tę samą formę wykonać ze szkła.

Sufit dla Langelinie Pavillonen

Poul Henningsen zaprojektował PH Artichoke Pendant Lamp dla Louis Poulsen w 1958 roku jako światło dla restauracji Langelinie Pavillonen w Kopenhadze. Oryginalne oprawy wiszą tam do dziś. Przy projekcie w tym wieku warto się przy tym zatrzymać, bo znaczy to, że nigdy nie trzeba go było zastąpić czymś, co sprawdza się w tym samym wnętrzu lepiej.

Zadanie było trudniejsze, niż wygląda. Sufit restauracji ogląda się z każdego miejsca na sali: prosto z dołu, przez całą szerokość podłogi, od stolika po przeciwnej stronie, ze schodów. Klosz, który zasłania źródło światła z jednego kierunku, odsłoni je z innego, a gość patrzący w gołą żarówkę mruży oczy przez całą kolację. Henningsen miał wtedy za sobą trzy dekady dopracowywania systemów kloszy, które wstawiają warstwy materiału między oko a źródło. Artichoke to ta sama myśl doprowadzona do granicy: klosz bez jednego uprzywilejowanego kąta patrzenia.

Siedemdziesiąt dwa liście w dwunastu rzędach

Oprawa ma 72 liście ułożone w 12 rzędach po sześć. Każdy rząd jest obrócony względem rzędów powyżej i poniżej, więc prześwit między dwoma liśćmi jednej warstwy wypada dokładnie za liściem warstwy następnej. Poprowadź dowolną prostą od oka w pomieszczeniu do oprawki w środku, a trafi ona na metal, zanim trafi na żarówkę. Na tym polega cała sztuczka i jest to przesunięcie, a nie przykrycie: liście nigdy nie domykają bryły, dlatego Artichoke wciąż czyta się jako obiekt otwarty i warstwowy, a nie jako pełny bęben.

Światło nie jest jednak wyłącznie zatrzymywane. Wewnętrzna strona każdego liścia jest malowana na mokro, a światło wychodzące z oprawy po drodze odbija się od liścia do liścia, miękniejąc i rozchodząc się zarówno w dół na stół, jak i na boki w głąb wnętrza. Klosz, który tylko osłania, dałby ciemny sufit. Ten oświetla powierzchnie, za którymi się chowa.

Konstrukcja idzie tym samym tropem. Liście są ze stali malowanej proszkowo lub polerowanej satynowo, są też wersje z mosiądzu, miedzi i stali nierdzewnej, a rama trzymająca ich kąty to stal chromowana na wysoki połysk. Oprawa wisi na 4 m białego przewodu tekstylnego z żyłami aluminiowymi, a rozeta sufitowa jest w komplecie. Każdy egzemplarz składany jest ręcznie w Danii, a potem sygnowany i numerowany.

Najpierw była Septima

Warstwowe klosze ze szkła Henningsen próbował na długo przed 1958 rokiem. Wprowadzona w 1928 roku PH Septima Pendant buduje koronę z siedmiu szklanych kloszy, w których pola piaskowane i przezroczyste przeplatają się z warstwy na warstwę. Pola piaskowane rozpraszają miękkie światło ogólne, przezroczyste przepuszczają ostrzejsze, a samo spiętrzenie trzyma żarówkę poza zasięgiem wzroku, choć oprawa pozostaje wizualnie lekka. Produkcja skończyła się w 1940 roku, kiedy potrzebnych materiałów nie dało się już zdobyć, i przez dekady projekt przetrwał głównie w zbiorach muzealnych, zanim Louis Poulsen przywrócił go do katalogu, wciąż z każdym kloszem wykańczanym ręcznie.

Nie zniknęła za to sama idea. Septima ma 500 mm szerokości i 405 mm wysokości i waży 12,9 kg; nogi są ze stali metalizowanej mosiądzem, obudowa oprawki i rozeta z satynowo polerowanego, nieobrabianego mosiądzu, który z czasem nabiera patyny, a przewód to 3 m białej tkaniny. Przyjmuje źródło E27 do 28 W. Od Artichoke dzieli ją trzydzieści lat, a późniejszy projekt zamienia szkło na metal, a siedem kloszy na siedemdziesiąt dwa, ale tok myślenia jest ciągły. Jeśli szukasz dłuższej historii samej tej lampy, pisaliśmy osobno o szklanej lampie wiszącej z siedmioma kloszami.

Ta sama geometria przełożona na szkło

W 2008 roku Artichoke wrócił do szkła. PH Artichoke Glass Pendant zachowuje liczbę i układ, 72 liście w 12 rzędach po sześć, ale wykonuje je z matowego szkła piaskowanego, przezroczystego lub żółtego, osadzonego w ramie z chromowanego na wysoki połysk, ciętego laserem mosiądzu. Louis Poulsen opisuje ten układ jako sztachetowy płot i jest to trafny opis tego, co widać: liście zachodzą na siebie, nie domykając bryły, a światło przechodzi zarówno przez nie, jak i obok nich.

Różnicę we wnętrzu łatwo nazwać. Wersja metalowa to rzeźbiarska sylweta, która przy zgaszonym świetle czyta się jako ciemny, precyzyjny obiekt, a przy zapalonym jako rozżarzony. Wersja szklana jest mleczna i świetlista w obu stanach, lżejsza w wyrazie, mniej masy nad głową. Wybieraj według tego, jak sufit ma wyglądać o czwartej po południu, nie tylko o ósmej wieczorem.

Praktycznym haczykiem jest masa. Przy 480 mm metalowy Artichoke zaczyna się od 10,1 kg; szklany przy tej samej średnicy waży 24,0 kg. W górę serii różnica rośnie: 37,9 kg przy 600 mm, 49,0 kg przy 720 mm i 64,6 kg przy 840 mm. Różni się też wysokość, bo szklane liście potrzebują więcej głębokości: 570 mm wobec 445 mm dla metalu przy Ø 480. Jedno i drugie warto sprawdzić względem mocowania sufitowego, zanim zdecydujesz się na rozmiar.

Cztery rozmiary i miejsce dla każdego

Seria obejmuje Ø 480, Ø 600, Ø 720 i Ø 840 mm w obu materiałach. W metalu wymiary to 480 x 445 x 480 mm od 10,1 kg, 600 x 580 x 600 mm od 14,2 kg, 720 x 650 x 720 mm od 12,4 kg i 840 x 720 x 840 mm od 12,7 kg, przy czym dokładna liczba zależy od wykończenia i źródła światła. Najmniejszy jest tym, który realnie mieści się w większości domów: nad okrągłym stołem, w klatce schodowej, nad podestem. Dwa największe są do wnętrz o podwójnej wysokości, gdzie oprawę ogląda się z boku równie często jak od dołu, a warstwy odpłacają się za zajmowane miejsce.

Wykończenia zmieniają charakter bardziej niż rozmiar. Miedź i mosiądz ocieplają odbite światło i pokrywają się patyną; stal nierdzewna trzyma je neutralnym i lustrzanym; biel i czerń zamieniają oprawę w rysunek zamiast w metal. Są też liście w przygaszonym błękicie, przygaszonej zieleni i miękkiej bieli, łączone z ramami metalizowanymi mosiądzem lub chromowanymi na wysoki połysk, do wnętrz, w których pełnometalowa bryła pod sufitem byłaby przesadą. Źródła światła sięgają od zwykłej oprawki E27 po zintegrowane LED 2700K, 3000K oraz ściemnialną wersję 3000–1800K, a oprawa ma klasę IP20 do użytku wewnątrz.

Daj jej zapas przestrzeni i powód, by patrzeć na nią od dołu. To jedyna prawdziwa zasada przy tym projekcie: powstał dla sali, w której ludzie siedzą pod nim godzinami, i wynagradza zawieszenie tam, gdzie da się odczytać jego rzędy. Inne lampy wiszące Henningsena i resztę propozycji sufitowych znajdziesz w kolekcji lampy wiszące.