Kay Bojesen Monkey: teak, limba en Deens houten speelgoed

Vraag iemand om één Deens ontwerp in hout te noemen en het antwoord is bijna altijd hetzelfde: een aap met lange armen, hangend aan één hand. Kay Bojesen tekende hem in 1951 voor het eerst, en sindsdien wordt hij gemaakt. Dit gaat over waar die figuur vandaan komt, waarom hij uit twee houtsoorten bestaat en hoe een stuk speelgoed op planken belandde in huizen zonder kinderen.

Een zilversmid die in hout werkte

Kay Bojesen (1886–1958) leerde het zilversmeden bij Georg Jensen, en die opleiding loopt door alles wat hij later in hout maakte. Zilver leert je in profiel te denken. Een lepel wordt van opzij beoordeeld, op de manier waarop de ene ronding in de volgende overgaat, en met de houten dieren gaat het precies zo. De Monkey draagt bijna geen detail: geen gesneden vacht, geen geschilderd gezicht op de uitvoering in teak en limba, geen poging tot anatomie. Hij leest als een aap omdat de verhoudingen kloppen en de armen lang genoeg zijn om grappig te zijn.

Van Bojesen is de uitspraak bekend dat de lijnen moeten glimlachen, en dat is een bruikbare sleutel tot de hele catalogus. Niets erin is plechtig. De dieren, de Koninklijke Gardisten, de zangvogels: elk heeft een kanteling of een afgeronde schouder die het vriendelijk houdt. Hij heeft een loopbaan lang stil en volhardend betoogd dat nuttige dingen vrolijk mogen zijn, en de Monkey is het duidelijkste bewaard gebleven stuk van dat betoog.

Gedraaid, scharnierend en gemaakt om te poseren

Deense houten figuren van deze familie worden gedraaid en niet uit één blok gesneden. Hoofd, lichaam en ledematen beginnen elk als een stuk hout op de draaibank, en daarom liggen de vormen zo dicht bij bollen, cilinders en taps toelopende kegels. Niets aan de Monkey is een vorm die een draaibank niet makkelijk kan maken, en die beperking is het halve ontwerp. Een draaier werkt snel en herhaalt nauwkeurig, dus kon de figuur in aantallen worden gemaakt zonder dat de scherpte van de tekening verloren ging.

Daarna worden de delen scharnierend verbonden, en juist daar onderscheidt de Monkey zich van elk ander dier in de reeks. Zijn armen en benen bewegen. Hij kan met één hand aan een plankrand of een gordijnroede hangen, vooraan op een boekenkast zitten met zijn benen over de rand, een klein voorwerp vasthouden of zijn handen in zijn schoot vouwen. De scharnieren zijn gemaakt om met de hand te worden gezet, zonder kracht, dus je gaat er het beste langzaam mee om. Verplaats een arm en de kamer verschuift een beetje. Dat is veel karakter voor een object zonder enige gezichtsuitdrukking.

Het aanraken hoort er ook bij. Deze figuren zijn nooit getekend om achter glas te staan, en het geoliede oppervlak mag vingerafdrukken en een enkele stoot opvangen. Een Monkey die dertig jaar lang is opgepakt, ziet er beter uit dan een die dat niet is.

Twee houtsoorten, één figuur

De Monkey is gemaakt van geolied teak en geolied limba, en die combinatie doet het werk dat anders verf zou moeten doen. Het donkerder teak vormt het lichaam en de ledematen. Het lichtere limba zit waar de figuur als huid moet lezen: het gezicht, de oren, de handen en de voeten. Zet de twee naast elkaar en het oog maakt het dier zelf af, en daarom hoeven er geen trekken te worden toegevoegd. Een kleurschema dat volledig uit materiaal is opgebouwd.

Hout is een levend materiaal, dus nerf en toon verschillen per figuur. Twee Monkeys die in dezelfde week zijn gemaakt komen niet exact overeen, en de geoliede afwerking wordt dieper met licht en gebruik. Die variatie is goed om te weten voordat je kiest, want ze betekent dat jouw figuur een specifieke is en geen algemene.

Hetzelfde idee is uitgewerkt met andere houtparen. De Monkey small is er in Teak/Limba, Eiken/Esdoorn en Eiken/Gerookt eiken. Eiken met esdoorn geeft een lichtere, koelere figuur die past bij bleek hout en witte muren; eiken met gerookt eiken brengt het contrast terug tot nauwelijks meer dan een tint, wat van een afstand rustiger en grafischer leest. De Monkey mini gaat nog verder en voegt donker gebeitst eiken toe naast een reeks geschilderde uitvoeringen: Vintage Blue, Vintage Green, Vintage Yellow, Pink, Light green, Grey en Turquoise. Er wordt ook een Monkey mini vintage red gemaakt, afgewerkt in dezelfde werkplaatstraditie.

Drie formaten, drie verschillende taken

Het formaat bepaalt waar een Monkey kan staan en wat hij daar doet. De maten hieronder zijn de opgegeven maten per figuur, waarbij de diepte de armen en benen in gestrekte stand meerekent.

• Monkey medium teak/limba: 28 cm hoog, 11 cm breed, 29 cm diep, 0,54 kg. De versie die de meeste mensen voor zich zien. Hij heeft genoeg gewicht om overtuigend op een lage plank of een brede vensterbank te zitten, en genoeg reikwijdte om aan een boekenkast te hangen zonder verloren te ogen.
• Monkey small: 18,5 cm hoog, 19,5 cm breed, 6,5 cm diep, 0,17 kg. Licht, en met de armen uit breder dan hoog. Hij werkt op een smalle plank, een bureau of de rand boven een deur, en het is het formaat dat het vaakst door het huis wordt verplaatst.
• Monkey mini: 9,5 cm hoog, 10 cm breed, 3,5 cm diep, 0,02 kg. Klein genoeg om op de rand van een lijst of een stapel boeken te zitten, en licht genoeg dat de geschilderde uitvoeringen in twee- of drietallen kunnen worden gegroepeerd zonder dat het geheel zwaar wordt.

Een bruikbare regel: hoe groter de figuur, hoe meer ruimte hij eromheen nodig heeft. De medium wil een eigen plank, of in elk geval een vrij stuk ervan. De mini houdt van gezelschap, van zichzelf of van een paar boeken. Weeg je voor een bepaalde plek twee formaten tegen elkaar af, dan zet onze gids over de formaten van de Kay Bojesen Monkey de reeks naast elkaar.

Van de kinderkamer naar de plank

De Monkey begon als speelgoed, en hij gedraagt zich nog steeds zo. Daarna verhuisde hij. Ergens tussen de speelgoedplank en de woonkamer gingen Deense huishoudens van een hele generatie deze figuren permanent laten staan, en de Monkey werd een object in huis dat toevallig ook te poseren is. Twee dingen maakten dat mogelijk. Het eerste is het materiaal: geolied hardhout hoort thuis in een kamer met meubels voor volwassenen op een manier die kunststof of gelakt blik nooit helemaal haalt. Het tweede is het ontbrekende gezicht. Omdat er niets op is getekend, leest de figuur niet als kinderlijk, en hetzelfde object werkt op een vensterbank in de kinderkamer en op een plank met ontwerpboeken.

Onderhoud is eenvoudig. Houd hem weg van radiatoren en uit direct zonlicht, allebei drogen ze geolied hout uit en laten het verbleken. Neem hem af met een droge, zachte doek. Hij hoort niet in de vaatwasser en wil niet worden geweekt of geschuurd. Verder: gebruik hem. De scharnieren worden na jaren poseren iets losser, en daar zijn ze voor.

De figuren worden nog steeds naar Bojesens tekeningen gemaakt door Rosendahl Design Group, in dezelfde houtsoorten en in dezelfde verhoudingen, en daarom staat een Monkey van nu moeiteloos naast een die al decennia in een familie is. Die continuïteit verklaart waarom ze zo vaak worden gegeven bij geboortes, verhuizingen en jubilea: de ontvanger kan hetzelfde object doorgeven. Wil je zien hoe de Monkey zich verhoudt tot de rest van zijn werk, met de Koninklijke Gardisten en de zangvogels ertussen, bekijk dan de volledige Kay Bojesen collectie.