Station of Roman: twee antwoorden van Arne Jacobsen op leesbaarheid

Arne Jacobsen tekende twee heel verschillende wijzerplaten voor dezelfde taak: iemand aan de andere kant van een ruimte de tijd laten zien, snel en zonder moeite. De Station-wijzerplaat doet dat met een gelijnde minutenschaal, de Roman-wijzerplaat met een krans van cijfers. Dit artikel bekijkt hoe elk van beide het probleem van leesbaarheid oplost, en waarom het formaat dat je ophangt bepaalt welke aanpak beter leest.

Klokken getekend als onderdeel van een gebouw

Jacobsen was in de eerste plaats architect, en zijn klokken kwamen voort uit architectonisch werk, niet uit een productcatalogus. De Roman-klok is verbonden met zijn stadhuis in Aarhus, een gebouw waaraan hij samen met Erik Møller werkte en waarbij hij ook aandacht gaf aan inrichting, meubels en bewegwijzering. De Station-klok werd volgens de producent oorspronkelijk getekend voor de Deense elektrotechnische fabrikant LK. In beide gevallen was de opdracht functioneel: een wijzerplaat die gelezen moest worden door mensen die een ruimte doorkruisen, niet bewonderd op armlengte.

Die herkomst verklaart waarom geen van beide wijzerplaten versiering draagt. Er is geen merkteken dat met de wijzers concurreert, geen decoratieve rand, geen textuur op de wijzerplaat. Rosendahl Design Group produceert nu beide series, en de huidige uitvoeringen houden zich aan de oorspronkelijke tekeningen. Wat verschilt, is de informatie die elke wijzerplaat aan het oog voorlegt.

De Station-wijzerplaat: lezen op positie

De Station-wijzerplaat behandelt tijd als een meting. Zestig korte streepjes lopen langs de rand, met langere en zwaardere streepjes voor de uren. Cijfers zijn er helemaal niet. Je leest de klok zoals je een liniaal leest: aan de plek waar de wijzer op de schaal staat, niet door een symbool te herkennen.

Dat werkt omdat de meeste mensen de cijfers op een analoge klok eigenlijk niet lezen. Ze lezen de hoek van de wijzers. De Station-wijzerplaat erkent dat en laat alles weg behalve de schaal, wat een heel rustig wit vlak oplevert en een sterk grafisch contrast tussen zwarte streepjes en witte ondergrond. Bij de Station Wall clock Ø21 cm white/black omlijst een frontring van zwart aluminium de wijzerplaat en verscherpt dat contrast nog verder, zodat de klok als een strakke schijf tegen de muur staat.

Het andere voordeel van een minutenschaal is precisie. Omdat elke minuut een eigen streepje heeft, onderscheid je 10:17 van 10:20 zonder te gissen. Dat past in een keuken, een gang waar je langs loopt op weg naar buiten, of een werkplek waar de exacte minuut telt.

De Roman-wijzerplaat: lezen op symbool

De Roman-wijzerplaat kiest de omgekeerde route. In plaats van een dichte schaal staan er Romeinse cijfers rond de wijzerplaat, getekend in een slanke, gelijkmatige lijn, zodat ze hetzelfde visuele gewicht hebben als de wijzers. De cijfers geven elk uur een eigen identiteit. Je hoeft de hoek van de uurwijzer niet te schatten, want het dichtstbijzijnde symbool vertelt het je direct.

De keerzijde is dat een wijzerplaat met cijfers minder zegt over de minuten. De kracht ligt in de snelle, globale blik: het is ongeveer half vijf, het is bijna negen. Daar staat tegenover dat de wijzerplaat karakter wint. Romeinse cijfers hebben een typografisch ritme dat een gelijnde schaal mist, en de klok oogt als een gecomponeerd object, ook als je niet op de tijd let.

De constructie versterkt dat effect. Bij elk Roman-formaat draagt de kast een concaaf glazen front, waardoor de klok iets voor de muur lijkt te zweven. Het glas is mineraalglas en de kast aluminium, met ABS voor de overige onderdelen.

Hoe het formaat bepaalt welke wijzerplaat wint

Hier houden beide benaderingen op een kwestie van smaak te zijn en gaan ze zich echt anders gedragen. Leesbaarheid hangt af van hoe groot elk element voor het oog lijkt op de afstand waarop je staat, en de twee wijzerplaten schalen op verschillende manieren.

Een minutenschaal schaalt heel goed naar boven. Bij grote formaten wordt elk streepje lang en krachtig, de ruimte tussen de minuten wordt groter en de hele schaal is van ver te lezen. De Station Wall Clock Ø48 cm White/Black komt precies in die situatie het best tot zijn recht: een lange kamer, een trappenhuis, een open keuken met eethoek waar je de klok vanaf het andere eind ziet. Bij kleine formaten wordt dezelfde schaal samengedrukt en vloeien zestig fijne streepjes van een afstand samen tot een grijze ring. De uren blijven leesbaar, maar de minutenprecisie die het ontwerp rechtvaardigt, heb je alleen van dichtbij.

Cijfers gedragen zich anders. Een Romeins cijfer is een herkenbare vorm, en het oog herkent vormen voordat het fijne details onderscheidt. Op een kleine wijzerplaat houden twaalf duidelijke symbolen vaak beter stand dan zestig lijnen, omdat er minder te scheiden valt. De Roman Wall clock Ø16 cm white/black is de kleinste van de Roman-serie en past op plekken waar je vrij dichtbij staat: boven een bureau, naast een boekenkast, in een smalle gang of aan de slaapkamermuur. Op die afstand lees je de cijfers meteen en blijft de wijzerplaat rustig.

Op het grootste formaat verandert de Roman-wijzerplaat opnieuw van rol. Bij de Roman Wall clock Ø48 cm white/black worden de cijfers groot genoeg om op afstand te lezen, maar de klok is nu evenzeer een grafisch element als een instrument. Hij werkt waar de muur zelf een blikvanger nodig heeft, boven een dressoir of aan het eind van een gang, meer dan waar iemand de exacte minuut moet weten.

De vier formaten vergeleken

De onderstaande gegevens komen uit de productspecificaties. Diepte doet er meer toe dan het lijkt: hoe dieper de kast, hoe verder de klok van de muur af staat en hoe sterker het zwevende effect.

Uit de tabel volgen twee praktische punten. De Roman Ø48 cm weegt 4,01 kg en heeft dus een degelijke wandbevestiging nodig die past bij het muurmateriaal, geen schilderijhaakje. En de twee grote klokken hebben dezelfde diepte, dus in dezelfde ruimte opgehangen staan ze even ver van de muur.

Kiezen tussen de twee

Begin bij de afstand. Wordt de klok gelezen vanaf de andere kant van een grote ruimte, dan geeft de Station-minutenschaal in Ø48 cm de duidelijkste informatie. Wordt hij gelezen vanaf een stoel of bureau op korte afstand, dan neem je de Romeinse cijfers in Ø16 cm sneller op dan een kleine minutenschaal. In het middengebied is de Station in Ø21 cm een goed compromis voor de keuken, waar de exacte minuut vaak telt.

Bedenk daarna hoeveel de klok mag zeggen. De Station-wijzerplaat is stiller en technischer, dicht bij bewegwijzering. De Roman-wijzerplaat is typografischer en geeft een muur iets meer aanwezigheid. Beide werken op batterijen en hebben niet meer nodig dan een veeg met een droge, zachte doek.

Voor een uitgebreidere blik op alle vier wijzerplaatfamilies van Jacobsen naast elkaar, lees Arne Jacobsen wandklokken: Bankers, Roman, Station, City Hall. Vergelijk alle formaten en wijzerplaten in de volledige collectie Arne Jacobsen-klokken.