Kay Bojesen houten figuren onderhouden: geolied, onbehandeld of gelakt

Een Kay Bojesen figuur is gemaakt om opgepakt, in een houding gezet en doorgegeven te worden, en wordt dus veel vaker aangeraakt dan de meeste dingen op een plank. Welke verzorging hij nodig heeft, hangt bijna volledig af van één detail in de materiaalomschrijving: of het hout geolied, onbehandeld of gelakt is. Deze gids zet op een rij wat elke afwerking van je vraagt, en wat je beter met rust kunt laten.

Lees eerst de materiaalomschrijving

Op het eerste gezicht lijken de figuren uit de Kay Bojesen collectie op elkaar, allemaal zachte rondingen en warme houtnerf, maar hun oppervlak is op drie verschillende manieren afgewerkt. Die afwerking bepaalt bijna elke keuze die je daarna maakt.

• Geolied: de Monkey medium teak/limba is gemaakt van geolied teak en geolied limba. De olie zit in het oppervlak van het hout en droogt in de loop der jaren langzaam uit.
• Onbehandeld: de Bear medium oak/maple (onbehandeld eiken en onbehandeld esdoorn), de Elephant small oak en Songbird Alfred, in onbehandeld eiken en onbehandeld gerookt eiken, hebben helemaal geen oppervlaktebehandeling.
• Gelakt: het Rocking Horse H56 cm beech is van gelakt beukenhout, afgesloten onder een heldere laklaag.

Heb je meerdere stukken, sorteer ze dan eerst in deze drie groepen voordat je iets anders doet. Een doek die bij de ene groep past, kan voor een andere groep verkeerd zijn.

Dagelijks afstoffen, voor elke afwerking

De basis is voor alle drie de groepen hetzelfde: afnemen met een droge, zachte doek. Een schone microvezeldoek of een oud katoenen shirt werkt goed. Stof verzamelt zich waar vormen samenkomen, zoals in de kromming van de armen van de Monkey, bij de oren van de Bear of op de overgang tussen slurf en kop van de Elephant. Volg dus de rondingen in plaats van er dwars overheen te vegen.

Houd water uit gewoonte weg van de figuren. Geen enkele is vaatwasserbestendig, en een natte doek kan op kaal hout de nerf doen opstaan, waardoor een eens glad oppervlak licht ruw aanvoelt. Krijg je een plakkerige vingerafdruk niet weg met een droge doek, adem dan op de plek, veeg meteen af en laat het stuk aan de lucht drogen voordat het terug op de plank gaat. Gebruik nooit huishoudsprays of meubelpoets: die laten een laagje achter dat nog meer stof aantrekt en kunnen onbehandeld hout blijvend vlekken.

Eén keer per week afstoffen is ruim voldoende voor een figuur op een open plank. Stukken in een vitrinekast kunnen maandenlang zonder aandacht.

Waar zet je een houten figuur neer

De plek doet meer voor de conditie van een figuur dan welke poetsbeurt ook. Twee dingen tellen het zwaarst: licht en warmte.

Direct zonlicht verandert de kleur van hout. Teak wordt meestal eerst donkerder en verbleekt daarna onder fel licht naar grijs; lichte houtsoorten zoals esdoorn en limba kunnen vergelen. De verandering gaat geleidelijk en ongelijkmatig, zodat de kant naar het raam uiteindelijk een andere tint heeft dan de kant naar de kamer. Een vensterbank in de volle middagzon is de enige plek in huis waar een Kay Bojesen figuur waarschijnlijk verkleurt. Jammer, want juist daar zetten veel mensen ze graag neer. Een vensterbank op het noorden, of een plank een meter of twee van een zonnig raam, voorkomt het probleem.

Warmte is het tweede risico. Een figuur op een radiatorplank, boven een houtkachel of naast een verwarmingsrooster droogt sneller uit dan het hout zich kan aanpassen. Massief hout werkt mee met de luchtvochtigheid, en snel uitdrogen is precies wat kleine scheurtjes langs de nerf veroorzaakt en verbindingen losser maakt. Houd figuren op een verstandige afstand van warmtebronnen en uit de luchtstroom van een airco.

De Monkey en andere geoliede stukken bijoliën

Een geoliede figuur is de enige soort die baat heeft bij regelmatige aandacht naast het afstoffen. Na verloop van tijd droogt de olie in het oppervlak op en gaat het hout er bleek, mat en een beetje dorstig uitzien, vooral op de plekken die het vaakst worden vastgepakt. Dat is het teken om bij te oliën. Voor een Monkey die op een plank woont, kan dat eens per jaar of twee jaar zijn; voor een exemplaar waarmee gespeeld wordt, eerder.

1. Stof de figuur grondig af, zodat je geen gruis in het hout wrijft.
2. Kies een heldere olie die bedoeld is voor houten meubels of houten speelgoed. Vermijd keukenolie, die ranzig en plakkerig kan worden.
3. Doe een kleine hoeveelheid op een zachte, pluisvrije doek, niet rechtstreeks op de figuur, en werk de olie in dunne lagen met de nerf mee in.
4. Veeg na een paar minuten alles af wat niet is ingetrokken. Olie die op het oppervlak blijft liggen, wordt kleverig.
5. Laat de figuur een dag drogen in een goed geventileerde ruimte voordat je hem weer oppakt.

Behandel de delen van teak en limba op dezelfde manier, maar wees zuinig op het lichtere limba. Een dunne laag is altijd beter dan een dikke.

Een woord over veiligheid: doeken die doordrenkt zijn met drogende olie kunnen tijdens het uitharden vanzelf opwarmen. Leg gebruikte doeken plat buiten te drogen of week ze in water voordat je ze weggooit.

Waarom je onbehandeld en gelakt hout met rust laat

Het is verleidelijk om alle houten figuren in huis in één keer te oliën. Doe het niet. Onbehandeld eiken en esdoorn worden bewust onbehandeld gelaten, omdat hun lichte, droge uitstraling deel uitmaakt van het ontwerp. Olie zou de Bear en de Elephant blijvend donkerder maken, de eikennerf geler kleuren en het contrast veranderen tussen het eikenhouten lijf en de esdoorn details dat de Bear zo kenmerkt. Is de olie eenmaal ingetrokken, dan is er geen weg terug.

Songbird Alfred is het duidelijkste voorbeeld. Gerookt eiken dankt zijn diepe bruin aan een rookproces dat op het hout zelf wordt toegepast, niet aan een gekleurde afwerking. Olie zou die tint en het zachte contrast met het onbehandelde eiken veranderen, dus een droge doek is het enige wat hij ooit nodig heeft.

Bij lak ligt het precies andersom. Het Rocking Horse is afgesloten onder een heldere laklaag, dus olie bereikt het beukenhout eronder niet en blijft gewoon bovenop liggen. Met een hoogte van 56 cm en een gewicht van 4,24 kg is het gemaakt om een kind op te laten zitten, en dankzij de lak kan het kleine handen moeiteloos aan. Stof het af, neem zitting en handgrepen af met een droge doek en controleer af en toe of het nog recht op de vloer staat.

Scharnieren, deuken en reparaties

Dankzij zijn beweegbare armen en benen is de Monkey zo makkelijk in een houding te zetten, hangend aan de rand van een plank of zittend met opgetrokken knieën. Na jaren van spelen kunnen de scharnieren losser worden en een enkele keer laat een arm of been los. Dat is niet het einde van de figuur: voor sommige scharnieren van de Monkey bestaan reserveonderdelen, zodat een veelgeliefd exemplaar vaak weer hersteld kan worden in plaats van met pensioen te gaan. Bewaar elk onderdeel dat loskomt en lijm een scharnier niet zelf, want lijm maakt een latere reparatie veel lastiger.

Kleine deukjes en schrammen op onbehandeld eiken laat je het best zoals ze zijn. Ze worden deel van de geschiedenis van de figuur, en Bojesen, die als zilversmid begon voordat hij zich op houten speelgoed toelegde, bedoelde deze stukken om vast te pakken, niet om achter glas te bewaren. Wil je meer weten over hoe dat idee vorm kreeg, lees dan Van zilversmid tot speelgoedmaker: de houten figuren van Kay Bojesen.

Wie ze op deze eenvoudige manier verzorgt, dus afstoft, uit de zon en weg van warmte houdt en alleen oliet waar de materiaalomschrijving ‘geolied’ zegt, ziet deze figuren langzaam en mooi ouder worden. Zoek je een passend gezelschap voor de stukken die je al hebt, bekijk dan het volledige aanbod Houten figuren & sculpturen.