RÅ snijplanken van thermo-essen en eiken goed onderhouden

Houten keukengerei gaat jaren mee als je het op de juiste manier afwast, droogt en oliet, en het splijt of trekt snel krom als je dat niet doet. Deze gids beschrijft de routine voor de RÅ stukken van Rosendahl in thermo-essen en de Menageri plank in eiken: hoe je ze afwast, hoe je ze droogt, hoe vaak je opnieuw oliet en waarom een plank die ligt te weken een plank is die je kunt kwijtraken.

Thermo-essen en eiken: twee houtsoorten, één routine

De RÅ serie, ontwikkeld met de Deense chef Jesper Vollmer, is gemaakt van thermo-essen. Dat is essenhout dat een warmtebehandeling heeft gekregen: het hout wordt verhit in een gecontroleerde, zuurstofarme omgeving. De hitte verandert de celstructuur van het hout: de kleur wordt tot in de kern warm bruin, en het hout neemt minder vocht op dan onbehandeld essen. Minder vochtopname betekent minder uitzetten en krimpen, en daarom wordt warmtebehandeld hout gewaardeerd om zijn stabiliteit.

Eiken, het hout van de Menageri Chopping board 40x29 cm Oak, is een dicht hardhout met een uitgesproken open nerf en natuurlijke looistoffen. Het is slijtvast en mooi, maar in de kern nog steeds onbehandeld hout dat op de gewone manier reageert op water en droogte.

Voor het dagelijks gebruik is het belangrijkste dat beide houtsoorten dezelfde verzorging delen. Thermo-essen vergeeft iets meer, eiken vraagt iets meer aandacht bij het oliën, maar geen van beide mag weken, en allebei zien ze er beter uit en gedragen ze zich beter met af en toe een dun laagje olie.

Stap voor stap met de hand afwassen

Elk stuk in deze gids hoort met de hand afgewassen te worden. Het kost minder dan een minuut en het bepaalt meer dan wat ook hoe lang een plank of keukengerei meegaat.

1. Eerst afschrapen. Haal etensresten van het oppervlak met de rug van een mes of een deegschraper, zodat je hout afwast in plaats van resten in de nerf te schrobben.
2. Gebruik warm water en een beetje mild afwasmiddel. Maak een borstel of doekje nat in plaats van de plank zelf, en was beide zijden, niet alleen de kant waarop je hebt gesneden.
3. Kort afspoelen. Even onder de kraan is genoeg. Het doel is de zeep te verwijderen, niet het hout de tijd te geven om te drinken.
4. Meteen droogwrijven. Haal staand water weg met een schone theedoek voordat de plank ergens aan de lucht gaat drogen.

De RÅ Chopping board 44x25 cm thermo ash is aan twee kanten te gebruiken, dus het loont om elke keer beide zijden af te wassen, ook als je er maar één hebt gebruikt. Voor de grotere eiken plank gelden dezelfde stappen: was beide zijden gelijkmatig, zodat de ene kant niet natter blijft dan de andere.

Tegen geurtjes van ui, knoflook of vis is het een beproefd keukenmiddel om de plank voor het afspoelen in te wrijven met grof zout en een halve citroen. Gebruik het met mate, want zuur en schuren drogen het oppervlak uit en halen de volgende oliebeurt naar voren.

Waarom een plank door weken kromtrekt

Hout bestaat uit lange vezels die water opnemen en daarbij in de breedte opzwellen, terwijl ze in de lengte nauwelijks veranderen. Een snijplank die in de gootsteen ligt, of plat op een nat aanrecht, neemt water ongelijkmatig op. De natte zijde zwelt, de droge niet, en de plank buigt weg van de natte kant. Dat heet schotelen. Bij het drogen krimpen de vezels weer, maar niet altijd gelijkmatig, en herhaalde cycli kunnen een plank blijvend krom laten trekken of scheuren langs de nerf openen.

Het kopse hout, de korte randen waar de vezels dwars zijn doorgezaagd, werkt als een bundel rietjes en zuigt water het snelst op. Daar beginnen scheuren meestal. Een plank die een nacht heeft liggen weken, kan er 's ochtends prima uitzien en pas na een week drogen een scheur laten zien.

Thermo-essen werkt minder dan onbehandeld hout, maar is er niet immuun voor. Een plank van 2 cm dik zoals de RÅ, van 44 bij 25 cm, heeft veel oppervlak in verhouding tot zijn dikte, en precies die vorm gaat schotelen als de ene zijde natter wordt dan de andere. De regel is dus eenvoudig: afwassen, afspoelen, drogen. Laat hout nooit in water staan.

Plat drogen, of beter nog op de kant

Laat de plank na het afdrogen met de doek verder aan de lucht drogen. Twee gewoonten helpen het meest.

• Laat lucht bij beide zijden komen. Een plank die plat op het aanrecht ligt, houdt eronder vocht vast en droogt ongelijkmatig. Zet hem op zijn lange kant in een rek, of leg hem plat op een rooster of over twee steunen, zodat de lucht boven en onder kan circuleren.
• Houd hem uit de buurt van directe warmte. Droog hout niet op de radiator, naast de kookplaat of in de volle zon. Snel, eenzijdig drogen veroorzaakt dezelfde ongelijke beweging als weken, alleen omgekeerd.

Berg droge planken op een plek met gelijkmatige lucht op, in plaats van in een gesloten, vochtige kast.

Keukengerei: soeplepel en garde

De RÅ Ladle thermo ash is gemaakt van warmtebehandeld essen, 30 cm lang met een kop van Ø7 cm. Het grootste risico is dat hij blijft staan in een pan saus of soep. Haal hem eruit tussen het roeren door, leg hem op een lepelhouder of bord, en was hem af zodra het koken klaar is. Droog de binnenkant van de kop zorgvuldig, want daar verzamelt zich water.

De RÅ Whisk thermo ash/gun metallic combineert twee materialen. Het handvat is van thermo-essen, en de zeven lussen zijn van roestvrij staal met een coating in gunmetal. Hij meet 29 cm met een kop van Ø6,5 cm. Was hem met de hand, spoel de lussen grondig af en laat hem drogen met de kop naar beneden, zodat het water wegloopt van de verbinding waar staal en hout samenkomen. Die verbinding is de enige plek waar ingesloten vocht het hout kan laten zwellen of verkleuren, dus zet de garde niet nat met de kop omhoog in een pot. Geef het handvat een beetje olie wanneer je je planken oliet, en houd olie weg van de gecoate lussen.

Hoe vaak en hoe je opnieuw oliet

Olie vult de vezels aan het oppervlak, zodat water en etenssappen minder ruimte hebben om in te trekken. Het brengt ook de diepte van de kleur in thermo-essen en de warme tint van eiken terug. Een vast schema is er niet, want hoe vaak hangt af van hoeveel een stuk wordt gebruikt en afgewassen. Het hout laat zelf zien wanneer het tijd is.

• Let op een bleek, droog, licht ruw oppervlak. Als thermo-essen zijn kleurdiepte verliest of eiken grijs en mat wordt, is het zover.
• Doe de watertest. Druppel wat water op het oppervlak. Parelt het, dan doet de olie nog zijn werk. Kleurt het hout donker en trekt het water in, olie dan opnieuw.
• Reken in het begin op vaker oliën. Een plank die dagelijks wordt gebruikt, heeft in de eerste tijd meestal vaker olie nodig; naarmate het oppervlak zich opbouwt, worden de tussenpozen langer.

Gebruik een voedselveilige olie die bedoeld is voor houten keukengerei. Vermijd kookoliën die in de nerf ranzig kunnen worden. Begin met een schoon, helemaal droog stuk. Breng met een zachte doek een dunne laag aan, met de nerf mee, en geef het kopse hout een extra laag, omdat dat het meest opneemt. Laat het enkele uren of een nacht intrekken en veeg daarna weg wat er op het oppervlak achterblijft. Een dunne laag die volledig is ingetrokken, is beter dan een dikke die plakkerig blijft.

Hebben messporen de vezels opgezet en het oppervlak ruw gemaakt, dan maakt een lichte schuurbeurt met fijn schuurpapier voor het oliën het weer glad. Olie bij een omkeerbare plank zoals de RÅ elke keer beide zijden, zodat ze in balans blijven.

Zo verzorgd krijgt een houten plank of lepel karakter in plaats van slijtage: messporen worden zachter, de kleur wordt dieper en het stuk wordt een deel van de keuken. Meer over de plankformaten in de serie lees je in onze gids over RÅ snijplanken in thermo-essen, en planken, molens en keukengerei ontdek je in de keukencollectie.